Willem de Zwijgerkerk: samen met de buurt een nieuwe kerk vormgeven

Toen de Willem de Zwijgerkerk in oktober 2022 de aanmoedigingsprijs van Maatschappij van Welstand ontving, voelde dat als een duwtje in de rug. Het monumentale gebouw in Amsterdam-Zuid stond op een kruispunt: hoe kun je als kerk toekomst houden in een wijk waar de binding verandert? Het antwoord ontstond niet achter gesloten deuren, maar juist door de deuren verder open te zetten.
“De Willem is een plek geworden waar geloof, cultuur en menselijkheid elkaar ontmoeten,” zegt pastor Nelly Versteeg. “Het is spannend, soms kwetsbaar – maar vooral heel waardevol.”

Een nieuwe manier van kerk-zijn

De Willem de Zwijgerkerk verstaat haar missie vandaag als het bevorderen van zingeving, verbinding en welzijn in de wijk. De huisgemeente ziet daarbij het christelijk geloof als belangrijke inspiratiebron, maar stelt de kerk open voor iedereen uit de buurt. Dat leidde de afgelopen jaren tot bijzondere ontmoetingen. Makers, buurtbewoners en vrijwilligers vonden hun weg naar het gebouw — en namen steeds vaker initiatief. Een mooi voorbeeld is Jeannine, die binnenkwam als maker maar al vrij snel cantrix werd van de huisgemeente. Jeannine: “Ik geloof zelf niet, maar ik kan hier wel mooie religieuze muziek ten gehore brengen die ander koren niet willen zingen.”

Van kerkenraad naar Willemberaad

Toen bleek dat de klassieke structuur van wijkgemeente en kerkenraad niet houdbaar was, koos de Willem voor een nieuw model: een huisgemeente zonder kerkenraad, en daarnaast Willem’s Tafel, nu het Willemberaad genoemd. Het Willemberaad bestaat uit buurtbewoners, makers, organisaties en één vertegenwoordiger van de huisgemeente. Zij vormen samen het bestuur voor gebouw, beheer en programmering.
“Het mooie is,” legt Nelly uit, “dat mensen die zich vooral verbonden voelen met het gebouw of de buurt óók mee kunnen praten. Dat kan in een kerkenraad niet. Dat is best een uniek concept.” In 2023 startte met hulp van de aanmoedigingsprijs van Maatschappij van Welstand een vijfjarige pilot met het Willemberaad, en de koers om de kerk zoveel mogelijk open te stellen. Het gebouw veranderde in een plek waar zowel wordt gevierd als gemaakt.

De Willem als open huis

Nelly zag de afgelopen jaren het vieren en maken concreet terug in initiatieven zoals het open podium Open mic, waar buurtbewoners muziek, verhalen en poëzie delen. Maar ook Muze van Zuid, dat in 2025 een prachtig muzikaal programma presenteerde rondom 50 jaar onafhankelijkheid van Suriname, waarvoor ruim 140 mensen naar de kerk kwamen.
Andere mooie voorbeelden zijn Canopy, het buurt-theaterproject dat bewoners samenbrengt om theater te maken, en verschillende herdenkingen in de omgeving die het gebouw de laatste jaren steeds meer als uitvalsbasis vinden.
De huisgemeente moest daarbij wel (letterlijk en figuurlijk) meer ruimte maken en rekening houden met de programmering om hun eigen vieringen heen. “Het opruimen van liturgische elementen na de dienst voelde eerst als iets inleveren,” zegt Nelly, “maar het bleek vooral een vorm van gastvrijheid.”

Wat werkt, en wat nog zoeken is

Financieel werkte het beter dan verwacht: een kleine groep vaste huurders bleek een stabiele basis. Ook de gesprekken met gebruikers en buurtgenoten verrasten: betrokken, enthousiast en bereid mee te denken. De grootste uitdaging zit in de organisatie. “Een open huis vraagt om duidelijk bestuur,” vertelt Nelly. “We hebben veel geleerd over het scheiden van rollen: makers, bestuurders, vrijwilligers. Dat scherpen we nu aan.”

Voor andere kerken: wat neem je mee?

Wat kunnen andere kerken hiervan leren? Volgens Nelly vooral dit:

• Begin bij je missie – en leer die ook niet-religieus te verwoorden.
• Durf te werken met mensen buiten je eigen bubbel.
• Verlaag de drempel door partnerschap in plaats van puur verhuur.
• Creëer ruimte naast de zondag, zonder het geloof te verbergen.

“Door een vorm te kiezen buiten de kerkenraad, maak je ruimte voor nieuwe stemmen. Dat vraagt moed, maar levert veel op.”

Vooruitkijken

De toekomst is spannend. Per 1 oktober 2026 stopt de huisgemeente, een van de pijlers onder het huidige model. Juist daarom wordt nu hard gewerkt aan een steviger organisatie en bestuur. Tegelijk blijft één verlangen overeind: dat de Willem de Zwijgerkerk blijft. Met ruimte om te vieren – klein of op nieuwe momenten – met gelovigen die actief zijn in huis, en met een gebouw dat herkenbaar verbonden blijft met het christelijk geloof. Nelly: “Mijn hoop is dat de Willem een plek blijft waar mensen binnenstappen en voelen: hier mag ik zijn.”

Meer gegevens en waarom Maatschappij van Welstand dit project steunt, lees je op onze projectenpagina